در طول تاريخ، رشد و گسترش هنر همواره بر محوريت دين صورت گرفته است. به گونه اي كه دين محتواي هنر را مورد تاثير قرار داده است. در طول تاريخ هنرمندان بسياري بوده اند كه خلاقيت هاي هنري خود را به منصه ظهور رسانده اند و در پرتوي اين هنرآفريني، باورهاي ديني و اعتقادات اسلامي خود را به صورتي بارز به اثبات رسانده اند، هرچند آثار اسلامي از دوره اي به دوره ديگر و از منطقه اي به منطقه ديگر متفاوت بوده است اما آنچه كه از نظر معنايي و محتوايي در اين آثار مشخص و آشكار است معرفت شناسي، هستي شناسي، يكتاشناسي و عشق و ارادت به خداوند متعال بوده است. به عبارت ديگر در همه اين آثار هنري، اسلام بوده كه اساس هنر را محفوظ نگاه داشته و بر غناي آن افزوده است.

«حجت الاسلام والمسلمين خليل منصوري»، پژوهشگر، محقق و مدرس حوزه علميه قم در گفت وگو با گزارشگر كيهان به جايگاه هنر در اسلام اشاره مي كند و مي گويد: «صحبت درباره جايگاه هنر در اسلام نياز به چند روز گفت وگو دارد و در دو يا سه صفحه و در يك فرصت كوتاه نمي گنجد اما با عنوان كردن برخي از آيات و روايات مي توان به اين اهميت پي برد. به طور مثال خداوند متعال در آيه 6 سوره صافات مي فرمايد: انا زيناالسماء الدنيا بزينه الكواكب. ما آسمان را با ستارگان آراستيم تا هم زينت آن باشد و هم آسمان را از هر شيطان سركشي حفظ كند. در واقع اين آيه يا آيات مشابه نشان مي دهد كه خداوند به ساختار آفرينش هم توجه نموده و به بعد زيباشناختي اهميت داده است، خداوند در آفرينش همه مخلوقات و پديده ها به اين مسئله توجه كرده و تناسب را در اندازه، رنگ و نقش رعايت نموده است. در مورد پديده هاي ديگر نيز مي بينيم كه تمام اندازه ها با يكديگر تناسب و هماهنگي دارد و هر چيزي را با حكمت، منطق و علم و آگاهي آفريده است. آفرينش مخلوقات، گل ها و گياهان زيبا، موجودات زنده، كائنات آسماني، ستارگان، سياره ها و همه چيز با تناسب، زيبايي و كمال هوشياري همراه بوده است و نسبت رنگ ها، نقش ها و اندازه ها در همه چيز رعايت شده است.»

وي اضافه مي كند: «زيباشناختي فقط در حوزه لذت آفريني نقش ندارد بلكه باعث آرامش روح و روان مي شود و قرار دادن اين دو هدف در كنار يكديگر از شگفتي هاي خلقت است. وقتي كه انسان به دامن طبيعت پناه مي برد و درختان و گياهان زيبا را مشاهده مي كند يا اينكه گله هاي گوسفند يا گاو را مي بيند از ديدن نظم اين موجودات و زيبايي كه در آفرينش آنها وجود دارد به هنرمندي خالق مطلق و آفريننده هوشيار و دانا پي مي برد و علاوه بر اينكه روح و روانش آرام مي شود به عبادت مشغول مي شود و تمام وجودش سراسر عبادت و سپاسگزاري مي شود.»

تبلور اخلاص و بندگي در قالب هنر اسلامي

تاريخ هنر در جهان به قدمت بشريت است. انسان ها از همان بدو خلقت جنبه هايي از استعدادها، خلاقيت و توانايي خود براي تامين نيازها را به نمايش مي گذاشتند، آثار به جاي مانده از زندگي گذشتگان نشان مي دهد كه افرادي كه نبوغ بيشتري از خود نشان مي دادند در ادامه بقا، شانس بيشتري داشتند و جوامعشان پايدارتر بود. به عبارت ديگر هنر عبارت است از ساختن و پرداختن اشياء مطابق با طبيعت و فطرت انسان ها، كه چون اصل و اساس همه پديده ها و موجودات از خداوند باريتعالي است بنابراين همه پديده ها زيبا و متناسب و در حد و اندازه اي هستند كه خداوند بصير و دانا به آن امر فرموده است.

صفات الهي و روح خداوندي در كالبد بني بشر دميده شده است و خلقت انسان پرتويي از عظمت و جمال اوست، خدا زيباست و زيبايي ها را دوست دارد، انسان هم زيباست و زيبايي ها را دوست دارد چرا كه روح خداوند در كالبد انسان ها دميده شده است.

تقرب الهي با اتكاء به هنر

استعداد هنري و حس زيبايي جويي را خداوند در نهاد جانشين خود بر زمين قرار داده است، هنر از بدو خلقت انسان زبان تبادل انديشه و گفت وگوي فرهنگ ها و تمدن هاي بشري بوده است و در ايجاد و پايه ريزي سنت هاي فرهنگي جامعه اهميت اساسي دارد.

«حجت الاسلام والمسلمين خليل منصوري» پژوهشگر، محقق، نويسنده و مدرس حوزه علميه قم در گفت وگو با گزارشگر كيهان مي گويد: «درست است كه در قرآن كريم آيه مخصوص و يا سوره خاصي درباره هنر وجود ندارد اما همه قرآن و همه اين كتاب مقدس هنر است چرا كه در حوزه ادبيات از بهترين شيوه نگارشي در آن استفاده شده از نظر محتوا و غنا نيز بسيار باارزش است، در اين كتاب نه تنها به محتوا توجه شده بلكه به مسئله زيباشناختي هم توجه شده و هيچ كتاب مكتوبي به اندازه قرآن زيبا نيست و بر اساس منطق، قواعد، هوشياري، آگاهي و اصول لازم پي ريزي و نگارش شده است.»اين محقق و مدرس اضافه مي كند: «اگر افراد بخواهند كالايي خريداري كنند به طور مثل يك اتومبيل يا يك كالا، اول از همه به شكل ظاهري و قيافه آن نگاه مي كنند و بعد به محتوا نگاه مي كنند، خداوند هم در آفرينش پديده هايش همه چيز را رعايت كرده، هم باطن و هم ظاهر را، در زشت ترين تا زيباترين پديده ها تناسب و هماهنگي وجود دارد و هيچ چيز بي حكمت ساخته نشده است.

افلاطون و ارسطو هم به مسئله اندازه و تناسب اشاره مي كردند و معتقد بودند ظاهر اشياء و موجودات به گونه اي است كه همه چيز به قاعده آفريده شده است، در واقع مهندسي انديشه، مهندسي ابعاد و اندازه، مهندسي ادبيات، هنر، زيباشناختي، همه و همه در قرآن كريم و در آفرينش مخلوقات مشاهده مي شود.»

وي همچنين مي گويد: «تلاوت قرآن و بررسي آيات و نشانه هايي كه در اين كتاب مقدس وجود دارد نشان دهنده پيام هايي است كه به مسلمانان فرستاده شده و آن هم چيره دستي، خلاقيت و شكوه خالق بي همتا در آفرينش مخلوقات است. از ديدگاه قرآن اگر بهترين محتوا در قالبي زشت آورده شود مناسب نيست، زيباشناختي بايد در همه ابعاد وجود داشته باشد و تناسب رعايت شود.»

رهبر معظم انقلاب نيز بارها در فرمايشات خود فرموده اند كه «هنر در اسلام هم وسيله است و هم هدف»، اگر يك محتواي خوب در يك قالب خوب عرضه نشود جنبه زيبايي خود را از دست مي دهند و ضد اثر مي شود. بنابراين عقل و قلب بايد در كنار يكديگر و با هم هماهنگ باشد و اين مسئله به هنر برمي گردد. هنر يعني مهندسي و مديريت يك چيز به طور كامل، در قرآن نيز به فصاحت و بلاغت، شيوايي و زيبايي هم تاكيد شده است و چه بسا چيزها و ساختارهاي سنگيني كه در يك قالب زيبا و هنري عنوان شده تا بر دل ها تاثير بگذارد و با انسان ها ارتباط حاصل شود.»

فریده شریفی

روزنامه كيهان، شماره 22188 به تاريخ 28/2/98، صفحه 5 (گزارش روز)

 روزنامه كيهان، شماره 22189 به تاريخ 29/2/98، صفحه 5 (گزارش روز)