«ب »
بابونه
گياهي است که گلهايش به رنگهاي زرد ،سفيد و ارغواني يافت مي شود و گياهي است مشهور و شناخته شده .
ازبرگ و گل بابونه قرص مي سازند و ساقه آن را مي خشکانند و نگاه مي دارند. اکثراً در زمينهاي خشن و نزديک به کناره هاي زمين مي رويد .در بهار کنده و جمع آوري مي شود .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت درماني :باز کننده است ، غليظ را لطيف مي نمايد ،سستي مي آورد ، گدازنده است با کمي جذب يا اصلاً جاذب نيست .
دمل و جوش :بوسيله ي قوت سست کنندگي و تحليل که در آن موجود است ورم هاي گرم را فرو نشاند و تصلبات کم را نرم مي کند.خوردن آن در مداواي ورم سخت داخلي مفيد است .
مفاصل :کشيدگي را سستي مي دهد .همه اندام هاي عصبي را تقويت مي نمايد و براي رفع خستگي از هر دارويي سودمندتر است ، زيرا حرارت بابونه به حرارت جاندار مي ماند .
سر :مغز را تقويت مي کند ،در مداواي سر درد سر ، تخليه سر از مواد ناسازگار مؤثر است .زيرا مي گدازد و جذب نمي کند .زخم هاي دهان را بهبود مي بخشد .
چشم :ضماد آن جوش ترکيده چشم (غرب )را شفا مي دهد و در مداواي رمد و تيرگي و جوش و خارش و حرب چشم سودمند است .
سينه :خون را ازسينه پاک مي کند و بر مي آورد .
اندام هاي غذا :يرقان را از بين مي برد .
اندام هاي دفعي :هرنوع از بابونه به ويژه بابونه اي که گل ارغواني دارد در ادرار بول و بيرون آوردن سنگ مؤثر است .در علاج دردهاي سرد و گرم مثانه بابونه را بر مثانه مي بندند .
تب ها :براي تب هاي سبک و ورم هاي گرم دروني که هنوز به طور کامل نرسيده باشند سودمند است . اما در تب هاي بسيار شديد و در ورم هاي گرم تمامي رسيده اثري ندارد .
بابونه چشم گاو يا اقحوان
به قول ديسقوريدوس :برخي از مردم ، اقحوان را اماريون ، برخي قورينبون و گروهي ازقسمون مي نامند .
اقحوان دو صفت دارد :زرد مايل به سرخي و سفيد .نوع سفيدش قوي تر است .
گياه آن داراي چوبهاي نازک است ، گل آن سفيد و مدور و وسطش زرد است . بويي سنگين دارد و مزه اش به تلخي مي زند،گل اقحوان به گل مرو مي ماند. تند مزه و تند بو است .
خاصيت درماني :گرمي بخش ، رساننده علاج انواع انسداد است و نوع سرخ رنگ آن قابض و مانع سيلان است . تحليل مي برد ليکن در گيرندگي و خشکانيدن از گدازندگي قوي تر است .
اقحوان عرق آور است و اگر روغنش را بر اندام بمالند عرق مي آورد .
تحليل برنده و لطافت بخش است و همه رگها را باز مي کند .
اندام هاي سر:خواب آور است و بو کردن تازه آن سبب خوابيدن مي شود. روغن اقحوان درد گوش رادرمان مي کند .
مفاصل :در مداواي پيچش ، پي ، پارچه پشمي را در اقحوان آب پز شده مي خيسانند و بر جاي دردناک مي گذارند مفيد است .
دمل و جوش :ورم گرم معده و خون بند آمده در معده را از بين مي برد و در علاج ورم هاي سرد نيز مفيد است .
زخم و زخم هاي چرکي :در مداواي ناصور و قرحه هاي پليد و برکندن خشک ريشه و علاج زخم هاي پي مفيد است .
اندام هاي تنفس و سينه :اگر خشک شده آن را با سکنجبين و نمک بخورند در علاج «ربو »مفيد است .
اندام هاي غذا :براي فم المعده بد است ليکن چيزهايي را که با معده سازگار است و بسوي معده مي آيند تحليل مي برد و مي خشکاند و خون بند آمده داخل معده را آب مي کند .
اندام هاي دفعي :شديداً ادرار آور است .اگر با عسل آب باشد خون منعقد در مثانه را حل مي کند . گل اقحوان اگر با عسل آب خورده شود سنگ مثانه را خرد مي نمايد .
شکوفه اقحوان و استعمال روغن آن در نزد زنان بول و حيض را ريزش مي دهد .استعمال روغن اقحوان نيز مدر است و سفتي زهدان را از بين مي برد و آن را باز مي کند .
روغن آن سودا و بلغم را بيرون مي دهد و در علاج ورم هاي گرم لبه مقعد و ترکاندن بواسير مفيد است . در علاج ترک هاي آب ريز و قولنج و درد مثانه و سفتي طحال مفيد است .
بار سرو
ضماد آن در علاج فتق و ورم ها سودمند است .
بارزد (قنه )
ديسقوريدوس گويد :قنه انگم گياهي است که به خيزران مي ماند و در سوريا يعني در شام مي رويد.بعضي آن را (مکانيون )گويند .نوع بهتر متراکم تر است که به کندرشبيه است و با دست خرد مي شود .
مزاج :گرم و خشکاننده است .
خاصيت :نرمي بخش ، تحليل برنده ، بادشکن ، گرمي بخش و التهابي و جاذب است و از آن داروهاست که شايد گوشت را تباه سازد .
آرايش :جوش هاي عدسي را قطع مي کند .
ورم :داراي خنازير است .
قرحه :با سرکه بر زخمهاي شيري بمالند خوب است .
مفاصل :در علاج خستگي و کزاز و ترنجيدن ماهيچه مفيد است .
سر :داروي سردرد است . صرعي دار آن را بو کند بهوش آيد . علاج گيجي و بيهوشي است . داروي دندان درد و دندان کرم خورده است . درد سرد گوش را درمان مي کند .
اگر با روغن سوسن باشد و نيمه گرم در گوش بچکانند ورم و درد گوش را سودمند مي آيد و هيچ آزاري ندارد .
سينه :علاج برنشيت و سرفه هميشگي است .
اندام هاي راننده :در ريزش دادن حيض بسيار قوي است . اگر بردارند خفگي زهدان را معالجه مي کند .
زهرها :پادزهر تير زهرآلود ، و سم مار و کژدم است . دودش حشرات موذي را تار و مار مي کند .
بادرنگبويه
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :در علاج همه بيماريهاي بلغمي و سودايي مفيد است .
آرايش :در خوشبو کردن دهان بسيار مؤثر است .
زخم و قرحه :داروي گرمي سودايي است .
سر :بندآمده هاي راه به دماغ را باز مي کند و بوي گند دهان را از بين مي برد .
سينه : شادي آور ، توان بخش قلب ، علاج خفقان است .
اندام هاي غذا : کمک هضم غذا است و داروي سکسکه مي باشد .
بادنجان
نياز به معرفي ندارد . تازه ترش سالم تر است و کهنه اش بد است و مزه و مزاج قليا را دارد .
مزاج :به عقيده ابن ماسرجويه سرد مزاج است . ليکن در حقيقت چون تلخي و تندي دارد گرمي و خشکي در درجه دوم غالب آمده است .
خاصيت :سبب سودا و انسداد مي شود .
آرايش : پوست را بد رنگ و سياه مي کند . رنگ را زرد مي گرداند . بادنجان کوچک همه پوست است و لکه هاي سياه صورت را سبب مي شود .
دمل و جوش :پديد آورنده ورم هاي سرطاني و سخت و جذام است .
اندام هاي سر : انسداد ، سردرد و جوشهاي دهان را بوجود مي آورد .
اندام هاي غذا : گرفتگي هايي براي کبد و طحال در بر دارد . اما اگر آن را با سرکه بپزند گرفتگي کبد را باز مي کند .
اندام هاي دفعي : باعث بواسير است ، وليکن اگر دنباله هاي بادنجان را در سايه خشک کنند براي دفع بواسير خوب است . بادنجان به رواني و قبضي شکم کاري ندارد .اما اگر در روغن بپزند روان کننده و اگر با سرکه بپزند قابض است .
بادام
نياز به معرفي ندارد .بادام از گردو کم روغن تر است اما گردو از بادام زود هضم تر است .
مزاج :بادام شيرين تقريباً در گرمي و تري معتدل است و کمي سوي تري مي گرايد .
بادام تلخ گرم و خشک است .
خاصيت :انگم درخت بادام تلخ گيرنده و گرمي بخش است . بادام عموماً زداينده و پاک کننده و بادکننده هست . ليکن بادام تلخ لطافت بخش است و زدايندگي بيشتر دارد و از اينرو در باز کردن قوي تر از بادام شيرين است
آرايش :بادام تلخ علاج لکه هاي سياه ،کک و مک ، اثرها و گرمي زدگي ها مي باشد .
ترنجيدگي رخساره را سر حال مي آورد.بيخ بادام تلخ را بپزند و بر لکه هاي سياه بگذارند بسيار مفيد است .خوردن بادام شيرين فربهي مي آورد .
ورم و جوش :بادام تلخ با آب انگور کهنه علاج شري است (آبله ريزهاي سرخ و آزار دهنده ).
قرحه :با عسل بر پوست بمالند مورچگي و ساعيه (ريز تر از مورچگي ) را علاج مي کند .با سرکه يا آب انگور کهنه داروي بيماريهاي ويروسي پوستي يا(پوست انداختن ) و تلخ از شيرين کاري تر است .
سر :بادام و به ويژه تلخ کوبيده و سائيده داروي درد گوش و صداها و وزوزگوش است .با بادام و آب انگور کهنه سر را بشويند رطوبت و سپوسه و شوره را از ميان بر مي دارد و خواب مي آورد .
چوب درخت بادام تلخ را بکوبند تا تمام نرم شود، آنگاه با سرکه و روغن گل مخلوط کنند و بر پيشاني ببندند سردرد از بين مي رود .روغن بادام تلخ هم داروي سردرد است .
چشم:تقويت ديد مي کند .
سينه :بادام تلخ با نشاسته گندم داروي خون بر آوردن است و در علاج سرفه مزمن و برنشيت و ذات الجنب مفيد است .
روغن بادام شيرين و قاوت بادام در علاج سرفه و خون برآوردن مفيد است .
اندام هاي غذا :بادام و به ويژه بادام تلخ راه بندان هاي کبد و طحال را باز مي کند .
بادام تلخ دهانه رگهاي دهان بسته را باز مي نمايد .
چغاله بادام که با پوست باشد ديرهضم است ،کم غذاست وخلطش خوب است .
چغاله را با پوست بخورند رطوبت معده را بر مي چيند .و اگر همراه شکر بخورند زود سرازير مي شود .
قاوت بادام شيرين بر معده گران است و زرداب را بوجود مي آورد .
اندام هاي دفعي :بادام تلخ راه بندان گرده را باز مي کند ،روغن بادام تلخ تنقيه کننده کليه و مثانه است و اگر با زنبق بخورند سنگ را خرد مي کند .
بادام تلخ و روغن زنبق و روغن گل را ضماد کنند براي کليه مفيد است . بادام تلخ داروي درد ،ورم گرم ،سخت شدن و خفه شدن زهدان است .
علاج بي اختيري ادرار و درد گرده است .بادام تلخ را بردارند حيض را ريزش مي دهد .
بادام شيرين که زدايندگي دارد و بادام تلخ که از آن زداينده تر است و هر دو براي قولنج داروي خوبي هستند .
روغن بادام که از بادام جدا شود لطيف تر و سبک تر مي شود .
زهرها :براي گزيده سگ هار مفيد است .
بارهنگ
دو نوع از اين گياه موجود است :يکي بزرگ و ديگري کوچک .بارهنگ بزرگ سودمندتر است .
مزاج :خشک و تر است .
خاصيت :برگ به علت داشتن ماده آبي سرد گيرنده است و نزيف خون را بند مي آورد .
خشک آن گزنده نيست بلکه براي دمل هاي کهنه و نو بهترين علاج است .
ورم و جوش :در مداواي ورم گرم ، سوختگي ، مورچگي ، شري ، باد سرخ ، ورم هاي بيخ گوش و خنازير بسيار خوب است .
زخم و قرحه :براي معالجه زخم چرکي پليد ، آتش فارسي که ساري باشد ، قرحه هاي هميشگي ، زخم هاي گود ،از هر دارويي پيشي گرفته است .
بارهنگ مخلوط با گل اندلسي (قيموليا )و سفيداب را بر باد سرخ بگذارند شفا مي دهد .
مفاصل :ضماد بارهنگ را بر پاغر بگذارند بازدارنده سردي است و آماس را فرو مي نشاند .
سر :درد گرم گوش را تسکين مي دهد ،آب پز ببخش را در دهان بگردانند دندان درد را آرام مي کند .بارهنگ به جاي سلق (نوعي چغندر)در شورباي عدس بريزند و بخورند براي صرع مفيد است .
افشره برگ بارهنگ را در گوش بچکانند درد گوش تسکين مي يابد .
بيخ بارهنگ را بجوند و آبش را در دهان بگردانند علاج دندان درد است و زخم و جوش درون دهان را شفا مي دهد .
چشم :سرمه کش را به افشره بارهنگ بمالند و در چشم بکشند رمد را بر طرف مي نمايد .
نفس کش :بارهنگ را بجاي سلق در آش عدس بريزند براي برونشيت مفيد است .
تخم بارهنگ علاج خون برآوردن است .
اندام هاي غذا :بجاي سلق بارهنگ را با عدس بپزند در باز کردن راه بندان کبد ، درد گرده ،بيماري استسقا مفيد است .
اندام هاي دفعي :تخم بارهنگ را بخورند يا آبش را در وارد کردن به صورت(آمپول- شياف...)بکار ببرند براي زخم روده ، اسهال مراره اي مفيد است و خونريزي بواسيير بند مي آيد .
تب ها :گويند علاج تب سه گوش (تب نوبه )است .
زهرها :بارهنگ و نمک را برگزيده سگ هار بگذارند سودمند است .
بارهنگ آبي
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :گويند هيجان را فرو مي نشاند .
اندام هاي دفعي :گويند در مداواي زخم روده ، پيچش و درد روده ، درد زهدان ، سودمند و ادرار بول و حيض مي کند و در علاج فتق مؤثر است .
زهرها :پادزهر خرگوش آبي و افيون و غيره است .
باقلا
باقلاچندين نوع است :آنچه ما مي شناسيم ، باقلاي مصري ، نبطي و هندي است .
باقلاي نبطي از همه قابض تر و مصري از همه رطوبتي تر است .
اگر باقلادير هضم و نفاخ نبود ، از لحاظ غذايي خوب از افشره جو کمتر نمي بود بلکه خوني که از باقلا پديد مي آيد از خوني که از افشره جو غليظ مي آيد پر مايه تر و قوي تر است .
بهترينش باقلاي سفيد و چاق است که کرم زده نباشد .
بدترينش باقلاي تازه و تر است و بهتر آن است که زياد در آب خيس شود و خوب بپزند و آن را همراه فلفل و نمک و شيره ي انگدان وسعتر و روغن هاي ديگر بخورند .
اما باقلاي هندي در اندازه اي ويژه تنها در داروهاي استفراغ و روان ساختن شکم بکار مي رود .
مزاج :تقريباً معتدل است و گرايش به سوي سردي و خشکي دارد .داراي رطوبتي بيش از لزوم است و بخصوص باقلاي تر بيش از خشک آن تر مزاج است .
باقلاي تربارطوبتي که دارد و با سردي که در آن هست مي تواند کشنده باشد . و آنهايي که مي پندارند سردي باقلا در درجه دوم است زياده روي کرده اند .
خاصيت :اندکي زداينده و بسيار نفاخ است . اگر خوب بپزند ولي نه همچون افشره جو باشد و در وقت پختن چندين بار آب آن را عوض کنند حالت بادزايي را از دست مي دهد .
اگر باقلا را پوست بکنند و مغزش را در ديگ بسايند و حرکت ندهند بادزايي آن کاهش مي يابد .
باقلاي در روغن جوشيده کم باد است وليکن دير هضم تر هم هست .
نپخته باقلا با پوست ، بادش بسيار است و شايد آرد آن کم بادتر باشد . باقلاي نبطي قابض است و پوستش از همه اجزايش قابض تر است و زداينده نيست .
باقلاي مصري از همه انواع باقلها قبض تر و زداينده تر است و گوشت سست ايجاد مي کند و خلط هاي غليظ مي آفريند . ولي بقراط باقلاي مصري را به خوبي تغذيه ستوده و آن را مايه بهبودي مي داند .
اگر باقلا را به دو نيم کنيم و بر جاي نزيف بگذاريم خون بند مي آيد .
اگر مرغي از باقلا تغذيه کند و کسي تخم آن مرغ را بخورد خوابهاي پريشان مي بيند .
باقلاخارش با خود مي آورد به ويژه باقلاي سبز بسيار خارش آور است .
آرايش :پوست باقلا را بر مو بگذارند نرم و نازک مي شود .
باقلا و به ويژه اگر با پوست باشد بهکلک و پيس را از صورت مي زدايد و لکه هاي سياه و نقطه ها را از بين مي برد و رنگ و روي را زيبا مي کند .
دمل و جوش :ضماد باقلا با آب انگور کهنه آماس بيضه را فرو مي نشاند .
زخم و قرحه :درعلاج قرحه ماهيچه مفيد است .
مفاصل :در مداواي ترنجيدن ماهيچه و ضماد آب پزش با پيه خوک در نقرس سودمند است .
سر :سردرد مي آورد و هر کس به سردرد مبتلا است از خوردن باقلا زيان مي بيند .
ماده اي سبز در اندرون باقلاي مصري هست که تلخ مزه است اگر آن را بکوبند و با روغن گل مخلوط کنند و در گوش دردمند بچکانند درد از بين مي رود .
چشم :باقلا را با عسل و شنبليله ضماد کنند و بر چشم بگذارند براي پژمردگي چشم و نقطه سرخ داخل چشم مفيد است .
باقلا با کندر و گل محمدي خشيکده و سفيده تخم مرغ ضماد شود داروي برآمدگي چشم است و به ويژه اگر کره چشم برآمده باشد .
اندام هاي تنفسي :براي سينه خوب است .داروي خون برآوردن و سرفه است .اگر باقلا را با عسل و آرد شنبليله مخلوط کنند آماس گلو و لوزتين را فرو مي نشاند .
ضمادش براي آماس پستان و پنير شدن شير در پستان داروي خوبي است .
اندام هاي غذا :دير هضم است ، زود سرازير مي شود و زود بيرون مي رود .علاوه بر اين سبب انسداد مي شود .باقلاي پوست نکنده را در سرکه بپزند مانع استفراغ مي شود .باقلاي هندي مؤثرترين عامل قي کردن است. اندام هاي دفعي :باقلا را با سرکه و آب بپزند اگر با پوست باشد داروي اسهال مزمن است .
در مداواي خراش روده مفيد است و به ويژه باقلاي نبطي بيشتر مؤثر است و قاوت آن هم همين کنش را دارد .قاوت چنانکه هست يا شوربا شود فرقي نمي کند .
ضماد باقلا ورم رگ هاي بيضه را فرومي نشاند و به ويژه اگر با آب انگور کهنه بپزند کمترين مقدار باقلاي هندي خورده شود اسهال مي آورد .
بدل مرجان
مشهور است .سنگي است که از دريا بيرون مي آورند و به رنگهاي سرخ ، سياه و سفيد يافت مي شود .
مزاج :سرد و خشک است .
خاصيت :گيرنده است و نزيف راباز مي دارد .خشکندگي آن بيشتر از گيرندگي و بسيار خشکاننده است .
زخم و قرحه :گوشت زيادي را از بين مي برد .
چشم :چشم را جلا مي دهد و تقويت مي کند و به ويژه اگر سوخته آن را شستشو دهند مؤثرتر است .رطوبت هاي چشم را بر مي مکد و اثر قرحه هاي چشم را از بين مي برد و در مداواي (دمعه )مفيد است .
اندام هاي تنفسي :در باز داشتن خون بر آوردن و در بيرون راندن خون مؤثر است و در اين باره سيال آن همان تأثير را دارد .و به ويژه سوخته شسته آن که ازجمله داروهاي تقويت قلب و تسکين خفقان قلب بشمار مي آيد. اندام هاي غذا : محلول آن در علاج آماس طحال مفيد است .
اندام هاي دفعي :داروي زخمهاي روده است .
برباله
اين گياه داراي ساقه بزرگ و گره دار و ناصاف و شبيه فريز است . تخم زيادي دارد .خوشبو است و زبان را مي خارد . اين گياه در ميان برگهايش و نزديک ساقه گل هاي بنفش رنگي توليد مي کند که شبيه گل بنگ است هرچه خوشبوتر باشد بهتر است .ساقه هاي آن از اجزاي ديگرش مفيدترند .قوت آن با قوت سوسن زرد برابر و از اذخر قوي تر است .
مزاج :اين گياه گرم و خشک است و شهرت دارد که گرمي آن بيشتر از خشکي است .
خواص درماني :تمامي اجزاي اين گياه در باز کردن و تسکين دردهاي دروني مفيد است به ويژه خيسانده آن .
مفاصل :اسارون و به ويژه خيسانده آن در مورد بيماري اعصاب(سياتيک) درد مزمن سرين بسيار مؤثر است .
چشم :اين گياه در معالجه ستبري قرنيه مفيد است .
اندام هاي تغذيه : بر باله در معالجه بند آمدگي هاي کبد و سخت شدن اين عضو بسيار مفيد و در مداواي يرقان نيز مفيد است .
اندام هاي دفعي : برباله با تقويت مثانه و کليه به دفع بول کمک مي کند . داراي خاصيت مسهل است .
برغست (قنابري )
مزاج :گرم است .
خاصيت :لطيف ،زداينده ، تکه کننده
آرايش :لکه هاي سياه و بهک را مي زدايد و بدون شک خوردنش يا ضماد گذاشتنش بهترين برنده وضح (لکه هاي سپيد صورت )است ، که در ظرف چند روز اين کار را مي کند .اين دارو را عرب ها مي شناسند .
زخم و قرحه :ضماد برگش زخمهاي چرکي پستان را علاج است .
سر :آبش را به بيني بکشند رطوبت هاي غليظ را علاج مي کند .
نفس کش :شش را مي پالايد و راه بندان ها را باز مي کند .
اندام هاي غذا :راه بندان هاي کبد و طحال را باز مي نمايد .
اندام هاي راننده :آبش شکم را روان مي سازد ،ضماد برغست بواسير و درد و پيچش روده را باز مي دارد و سفتي زهدان را نرم مي کند و کيموس هاي غليظ را بيرون مي راند .
زهرها :برغست پادزهر همه حشرات موذي است .
برنج
دانه اي است مشهور .
مزاج :گرم و خشک است ، برخي گويند از گندم گرمتر است .
خاصيت درماني :برنج غذاي خوبي است و کمي به خشکي مايل .اگر برنج را با شير و روغن بادام بپزند نيروي غذايي آن بيشتر و بهتر مي گردد و ديگر خشکاننده و بند آورنده نيست به ويژه اگر برنج را شبي در آب سبوس بخيسانند .
برنج به کندي سردي مي دهد و براي جلا دادن خوب است .
اندام هاي دفعي :برنج آب پز تا حدي قبض کننده است .شير برنج آب پشت را زياد مي کند و قبوضيت ندارد .مگر آنکه آن را در پوسته بسيار بجوشانند و آب آن را بخار کنند .اگر برنج را در آب سبوس بخيسانند اين قبوضيت را به کلي از دست مي دهد.
برطانيقي
برخي گويند بستان افروز است و قسمي گويند غيرآن است و برگش به برگ ترشک کوهي مي ماند ولي اين از ترشک بهتر است و تقريباً سيه فام است .
خاصيت :برگ آن بسيار قابض است .
زخم و قرحه :زخم و زخم ها را بهم مي آورد.
سر :داروي جوش هاي دروني و زخم هاي کهنه دهان است و بايد در مداواي جوش هاي دهان رب آن استعمال شود که بسيار سودمند است .
برگ کابلي
گياه برگ کابلي که عبارت از دانه اي هندي است دو نوع مي باشد :کوچک و کم شاخه ،بزرگ و پرشاخه .کوچک آن بهتر از بزرگ آن است .
دانه برگ کابلي را از هندوستان يا سند مي آورند .
مفاصل :دربرکندن بلغم بسيار خوب است .
اندام هاي دفعي :براي راندن بلغم روده ، کرم کدو و ساير کرم ها بسيار مؤثر است .
بسباسه
نوعي گردو است که به حجم مازو مي باشد . پوستش نازک و زودشکن است و بوي خوش و تند دارد .
خاصيت :قبوضيت دارد .
آرايش : کک و مک را مي زدايد و بوي دهان را خوش مي کند .
چشم :تقويت ديد مي کند و داروي سبل است .
اندام هاي غذا :کبد و طحال و معده و به ويژه فم معده را تقويت مي دهد . شکم را بند مي آورد . مدر و داروي عبي اختياري ادرار است ، اگر با روغن ها مرهم شود مسکن درد است ، و پرزه (شياف زنانه ) سودمند و مانع استفراغ است .
بسپايک
بسپايک عبارت از چوبي است باريک ، خاکي رنگ ، گره دار و کمي به سياهي و سرخي مي زند يا مايل به سبز است .
شاخه هايي دارد شبيه به کرم هايي که پاهاي بسيار دارند . مزه اش تا اندازه اي شيرين و گس است .
برخي گويند :بسپايک روي درختي در مردآب ها مي رويد . و پاره اي مي گويند بر سنگ ها نمو مي کند . بهترينش آن است که ستبري آن به اندازه ي انگشت کوچک و رنگش مايل به سرخي باشد و در درجه دوم نوع زرد پرمايه و شاداب و ترد که کمي تلخي و گوارايي همراه گسي دارد و مزه اش به مزه ي ميخک شباهتي دارد ،خوب است .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :گدازنده ، رساننده ، بادشکن و راننده رطوبت است .
مفاصل :ضمادش در پيچش عصب سودمند است .
اندام هاي دفعي :بدون درد دادن شکم را روان مي کند ، بلغم و کيموس آبي را بيرون مي راند . در مداواي قولنج بسپايک را در آبگوشت خروس يا ماهي يا آش حبوبات داخل مي کنند .
بيخ بسپايک را بکوبند و گرد آن را با عسلاب سبک مخلوط کنند و از آن بخورند مراره و بلغم را بيرون مي آورد .
بشام
درختي است مصري ،بو و برگش به برگ و بوي فيجن شبيه است . ليکن برگ بلسان سپيدتر است . تنه درخت بلسان به تنه درخت حضض ( فليزهره )مي ماند .از حيث تأثير درماني روغنش از دانه و دانه اش از چوبش قوي تر است .
روغن :شيره آن را بعد از طلوع ستاره دو خواهر مي گيرند .با نيشتر تنه آن را سوراخ مي کنند و هر شيره اي که از آن تراوش مي کند بوسيله ي پنبه دانه بر مي دارند و هر ساله بيشتر از چند رطلي جمع نمي شود .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت درماني :انسداد را باز مي کند و در بيماري هاي دروني سودمند است .
زخم و قرحه :بشام و به ويژه اگر با زنبق باشد زخم را تنقيه مي کند و پوسته استخوان را بيرون مي کشد .
مفاصل :خوردنش براي مداواي يماري اعصاب و تناول پخته شده آن در علاج ترنجيدگي مفيد است .
اندام هاي سر :سر و زخم هاي سر را تنقيه مي کند ، در مداواي صرع و سرگيجه سودمند است .
اندام هاي چشم : بشام و شيره اش تم چشم را بر طرف مي کند چشم را جلا مي دهد و ديد را تقويت مي نمايد .
اندام هاي تنفسي و سينه :چوب و دانه اش درمان پهلو درد ، برونشيت شديد ، نفس تنگي ، دردسر و شش هستند .
شيره و دانه آن درمان ذات الريه سرد ، و سرفه مي باشد . همه اجزاء آن براي قسمت دروني بالايي شکم سودمند است .
اندام هاي غذا :در ضعف هاضمه مفيد است . پخته آن سوء هضم را از بين مي برد و معده را تنقيه مي کند و کبد را قوت مي دهد .
اندام هاي دفعي :مدر بول است .
درد وپيچ روده (مغص )را درمان است . بخور آن رطوبت زهدان را دفع مي نمايد و آن را خشک مي کند و چاره ساز سردي زهدان است . اگر دود آن را برکشند کليه دردهاي زهدان را از بين مي برد . پخته اش دهانه رحم را باز مي کند . اگر با روغن گل و موم مرهم شود سردي رحم را برطرف مي کند و در بي اختياري ادرار سودمند است .
تب ها :شيره اش تب لرز را علاج است .
زهرها :ضد سموم و درمان مارگزيده است و اگر شيره آن را با شير حيوان بنوشند پادزهر شوکران و به ويژه هر سموم حشرات موذي است .
بشنيز
گياهي است شبيه خاراگوش ، ولي اين به رنگ سبز است و رطوبتي چسبنده دارد .نوعي ديگر از آن هست که شاخه هايش از اين کوتاهتر و برگش پهن تراست. برگ آن ريز و باريک و به رنگ هاي سپيد و زرد در بهارو تابستان پيدا مي شود.
خاصيت :لطافت بخش ، بسيار بازکننده ، ضماد آن فضول را از ريزش به سوي اندام باز مي دارد .
سر :ضمادش سردرد سرد را درمان مي کند .محلول و آب پزش سالمتر است ،از بند آمدن بيني جلوگيري مي کند و علاج زکام مي باشد .
اندام هاي دفعي :سنگ کليه را خرد مي کند .درآب پزش بنشينند حيض را روان مي سازد و قرحه هاي زهدان را پاک مي کند ،خوردن و ضماد آن زهدان بهم آمده را باز مي کند و سختي زهدان را از بين مي برد .
بعل
گياهي است که در بهاران در آب مي رويد و به يونجه و شبدر مي ماند .
شاخه هايش بسيار و تخمش همانند تخم هويچ است .
مزاج :گرم است .
اندام هاي غذا :براي طحال بسيار خوب است .
اندام هاي دفعي :مدر بول است .
بکمون
همان عرفج بياباني و از رده شيرداران و تخم آن چون ساير شيرداران آتشين و اسهال آور است .
بلوط
معروف است .بلوط قابض است و قبوضيت شاه بلوط کمتر است .
بيشتر قبوضيت بلوط از جفت آن است که پوسته داخلي بلوط است .
مزاج :سرد و خشک است .شاه بلوط که از شيريني برخوردار است کمي گرمي در بر دارد .برگ بلوط از بلوط قابض تر و در خشکانيدن کمتر از بلوط است .
خاصيت :در شاه بلوط زدايندگي و در همه انواع بلوط قبوضيت هست . پايين هاي شکم را پر باد مي کند و نزيف ها را باز مي دارد و در اين زمينه برگش از همه بيشتر کنش دارد .
همه انواعش نيروبخش اندام ها مي باشد .شاه بلوط دير هضم است و نيروي غذايي بيشتر دارد.اگر با شکر آميزند نيروي غذايي آن افزايش مي يابد.
جالينوس فرمايد :بلوط تقريباً از حيث غذايي بودن به گندم مي رسد و از ساير حبوبات مغذي تر است .شاه بلوط که شيرين است از بلوط مغذي تراست. ليکن عموماً غذايش براي آدميزاد بسيار خوب نيست .
برخي از مردمان به خوردن بلوط عادت کرده اند ولي چون از آن نان مي پزند سالمتر مي شود و زياني نمي رساند .
دمل و جوش :بلوط مخلوط با پيه بزغاله و خوک نمد سود براي گرفتگي عروق مفيد است .
ثمر بلوط در مداواي ورم هاي گرم که نو پديد باشند مفيد است .
زخم و قرحه :مانع زياد شدن جوش هاي ساري ،(زخم دهان )زخم هاي فراگير (ساعيه )مي باشد ، که در اين حالت بايد برگ بلوط را بسوزانند و سائيده آن را بر زخم بگذارند يا بر زخم بپاشند که در بهم آوردن زخم ها بسيار مفيد است .
سر :چون بازدارنده بخار است سردرد مي آورد و در بند آوردن شکم نيز فعال است .
اندام هاي تنفسي :داروي خون بر آوردن است .
اندام هاي غذا :در علاج رطوبت معده مفيد است .
اندام هاي دفعي :قبض است ، در مداواي خراش و قرحه روده و نزيف خون مؤثر است و بول را فزوني مي دهد .
زهرها :پادزهر حشرات موذي است .آب پز پوست بلوط با شير گاو و پادزهر (سهام ارمني )است .مغزشاه بلوط براي هر زهري پادزهر خوبي است .
بلادر
ميوه اي است شبيه هسته خرما و مغزي دارد همچون گردو ،شيرين مزه است و بي گزند .
پوسته آن متخلخل و سوراخ است و در اين سوراخها انگبيني لزج و بودار موجود است .اگر آن را به دندان بشکنند زياني نمي رساند به ويژه اگر همراه مغز گردو باشد بهتر است .
مزاج :گرم و خشک .
خاصيت :انگبينش سبب قرحه و ورم مي شود و خون و خلط ها را مي سوزاند .
دمل و جوش :ورم هاي گرم دروني را بر مي انگيزد .
مفاصل:در مداواي سردي و سستي عصب و فلج و کجي دهان مفيد است .سر:براي رفع فراموش کاري خوب است وليکن بيماري وسوسه و ماليخوليا را تحريک مي کند .
اندام هاي دفعي :دود آن بواسير را مي خشکاند .
زهرها :از جمله سم هاست .سوزنده اخلاط و بدين سبب کشنده است .
پادزهر بلادر دو نوع است و روغن گردو از قوتش مي کاهد .
بل
گويند خيار هندي است و به خيار کبر مي ماند .مزه اش تلخ و مانند مزه زنجفيل است .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :قبض است و درون را توان مي بخشد .
اندام هاي غذا :آتش معده را دامن مي زند ،در علاج قي سودمند است و يکي از داروهاي گوارشي است .
اندام هاي دفعي :شکم را بند مي آورد و باد را پراکنده مي کند .
بليله
تقريباً هم مزاج آمله و مغزش شيرين و تقريباً چون فندق است .
مزاج :سرد و خشک است .
خاصيت :هم زداينده و نرم کننده است و هم قابض .
اندام هاي غذا :معده را دباغي و جمع مي کند ، سستي و رطوبت معده را از بين مي برد ، هيچ دارويي در دباغي معده به بليله نمي رسد و فوايد بسيار دارد .
اندام هاي دفعي :شايد شکم را بند آورد .بعضي گويند تنها ملين است و بس .
بليله براي روده مستقيم و مقعد بسيار سودمند است .
بنفشه
گياهي است مشهور و بيخش چون ساير اجزايش نيروي دارويي دارد .
مزاج :سرد و تر است .
خاصيت درماني :خون معتدل بوجود مي آورد .
دمل و جوش :بنفشه و برگ آن را با قاوت جو ضماد کنند ورم گرم را فرو مي نشاند .
زخم و قرحه :روغن بنفشه براي گري (جرب )داروي خوبي است.
اندام هاي سر :بو کردن و بر سر ماليدن آن سردرد را تسکين مي دهد .
اندام هاي چشم :ماليدن و خوردن آن در مداواي رمد گرم مفيد است .
نفس و سينه :بنفشه و به ويژه مرباي آن با شکر درمان سرفه گرم است و سينه را نرم مي نمايد .
شربت آن درمان سينه پهلو و شش است و دراين زمينه ازجلاب بهتر است .(گلاب )
اندام هاي غذا :التهاب معده را از بين مي برد .
شربت آن علاج درد کليه، مليني ملايم است و برآمدن مقعد را فرو مي نشاند. خوردن بنفشه خشک صفرا را بيرون مي راند .
بنک
چيزي است که از هند و يمن مي آورند .گويند تراشه خار مغيلان است .
زرد و سبک و خوشبويش خوب است و سفيد و سنگين آن بد است .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :اندام ها را تقويت مي کند .
آرايش :پوست را پاک مي کند .رطوبت هاي زير پوست را مي مکد . بدن را خوشبو مي کند .
اندام هاي غذا :براي معده خوب است .
سر :با عقل و هوش ناسازگار است .
خاصيت :اندام ها را تقويت مي کند .
آرايش :پوست را پاک مي کند .رطوبت هاي زير پوست را مي مکد . بدن را خوشبو مي کند .
اندام هاي غذا :براي معده خوب است .
بورک
بورک درتأثير بخشي مانند نمک است و تفاوت اين است که بورک قوي تر از نمک است و قابض نيست .
گاهي آن را در سفاليني بر آتش بريان مي کنند .
خاصيت درماني :بسيارزداينده ،شوينده و قشرانداز است ،تنقيه مي نمايد و خلط هاي غليظ را مي برد .
آرايش :بورک را اگر برمو بپاشند مو را نازک مي کند.ضماد بورک خون را به سطح بدن مي کشاند و رنگ رخساره زيبا مي شود .بورک لاغري را علاج مي کند .ليکن اگر زياد بخورند رنگ را سياه مي گرداند .
زخم و قرحه :در زدودن چرک مؤثر و داروي خارش است . بورک و سرکه علاج جرب است .
مفاصل :از بورک و داروهاي ديگر مرهم مي سازند که بيماري فلج را به تأخير مي اندازد و به ويژه فلج سبک را از بين مي برد و داروي پيچش پي ها است .
سر :درعلاج شوره سر مفيد است .کف بورک را با عسل در گوش بچکانند در پاک نمودن و باز کردن گوش مؤثرو براي علاج کري سودمند است. بورک مخلوط با آب انگورکهنه يا شربت زوفا صداهاي گوش را ازبين مي برد. اندام هاي غذا :براي معده بد است و معده را تباه مي گرداند .ضماد بورک با انجير استسقا را فرو مي نشاند .
اندام هاي دفعي :برداشتن (حقنه )بورک شکم را روان مي سازد . بورک را با آب انگور کهنه و زيره يا پخته فيجن و شبت بخورند درد و پيچش روده (مغص )را از بين مي برد .در رفع درد شکم عموماً از نمک مؤثرتر است .
بورک را با برخي از داروهاي ضد کرم مي نوشند ،کرم ها را بيرون آورد . همچنين شکم و ناف را با آن مسح کنند و نزديک آتش بنشينند کرم ها را مي کشد و در اين زمينه نيز از نمک بهتر است .
زهرها :هربورکي و به ويژه بورک آفريقايي سوخته و ناسوخته و کف بورک نيز بهترين پادزهر قارچ سمي است .
در علاج گزيده سگ هاربورک را با پيه الاغ و خوک قاطي مي کنند و بر زخم مي گذارند .
بويانس
اکثراً بيخ آن را بکار مي برند . انگم و شيره اي هم دارد که انگم از شيره قوي تر است .
بويانس را با روغن زيتون ، آبکامه ، کمي آب انگور کهنه مخلوط مي کنند و بهم مي زنند تا غليظ شود و هرچه پرمايه تر شود مفيد تر است .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :تحليل برنده است .
زخم و قرحه :از شدت خشک کنندگي که در آن است پوسته استخوان فاسد شده را جدا مي کند و چرک زخم را از بين مي برد .
مفاصل :با اعصاب بسيار ناسازگار است .
اندام هاي تنفسي :زائده هاي غليظ را که در سينه باشند بيرون مي آورد . براي شش خوب است و خوردن وضماد آن داروي ريه وزخم هاي ريه است. اندام هاي غذا :اگر بويانس را بر طحال بمالند يا آن را در آب گرم حل کنند و بر طحال بمالند سختي طحال را از بين مي برد .
بوزيدان
چوبي است ره آورد هندوستان و تأثيرش به تأثير بهمن نزديک است .
بهترينش سفيد و ستبر و راه راه و زبر است .باريک و هموارش که سفيدي آن کم باشد خوب نيست .گاهي آن را بوسيله ي (لعبه بربري )غش مي نمايند .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :نرم کننده است و لطافت بخش .
مفاصل :در مداواي درد مفاصل و نقرس مفيد است .
اندام هاي دفعي :شهوت انگيز است .
زهرها :پادزهر است .
بهمن
قطعات چوبي است که عبارتند از ريشه هاي خشک و ترنجيده و ناهموار و برخي سفيد و برخي سرخ رنگ اند .
مزاج :گرم و خشک .
آرايش :فربه کننده .
اندام هاي سينه :براي قوت قلب بسيار خوب و در علاج خفقان مفيد است .
اندام هاي دفعي :در افزايش آب پشت بسيار مؤثر است .
به
مزاج :سرد و خشک است .
خاصيت :به و گل و رغن به قبضند و به شيرين کمتر قبض است .به دانه قبض نيست و ملين است . به دانه از جريان مواد زائد به درون جلوگيري مي کند .به عموماً توان بخش است .
آرايش :بازدارنده عرق است .روغن به داروي ترک هاي ناشي از سرما است .
ورم و جوش :روغن به بهترين داروي مورچگي است .
قرحه :روغن به در علاج زخم هاي چرکي مفيد است .
مفاصل :زياد خوردن به درد اعصاب بدنبال دارد .
چشم :برشته اش را بر آماس گرم چشم بگذارند سودمند است .
سينه :افشره به در علاج نفس بلندي برنشيت و خون برآوردن مفيد است .
به دانه زبري گلو را بر طرف مي کند ،گرفتگي ريه را نرمش مي دهد . لعاب به نيز خشکي قصبته الريه را تر گرداند .
اندام هاي غذا :از استفراغ جلوگيري مي کند ،خمار را مي زدايد ، تشنگي را تسکين مي دهد .
اگر کسي معده اش براي پذيرش زائده آمادگي دارد از خوردن به که معده را قوي مي گرداند فايده مي بيند .به کال تقويت معده مي کند و مانع استفراغ بلغي است .
بول را ريزش مي دهد .گويند اين خاصيتش روي آورد است . شکم را بند مي آورد و قبوضيتش بي منفعت نيست .
به را با عسل بپزند بيشتر بول را ريزش مي دهد اما ممکن است بجاي قبوضيت اسهال بياورد .گاهي سبب قولنج و درد و پيچش روده مي شود . خونريزي حيض را بند مي آورد .افشره به يا روغن به را در ذکر بچکانند سوزش مجراي بول را شفا مي بخشد .
روغن به به نفع گرده و آبدان است .
اگر با غذا به بخورند اسهال مي دهد و اگر زياد بخورند خوراک را قبل از هضم شدن بيرون مي ريزد .
باآب پز به حقنه کنند برآمدگي هاي مقعد و زهدان را بر طرف مي کند .
بيش موش بوحا
بوحا گياهي است که در زمين هاي رستنگاه بيش مي رويد و هر بيشي نزديک بوحا برويد ثمر نمي دهد .
بوحا بهترين پادزهر بيش است .اما بيش موش جانوري است شبيه موش و سوراخش در نزديکي بيخ بيش مي باشد .
هر فايده که «بيش »در علاج برص و جذام دارد «بوحا »هم دارد. بيش موش نيز داروي برص است و در مداواي جذام سودمند ،و پادزهر افعي و ساير سم ها است .
بيدمشک
از نباتات خوشبو است .
خاصيت :ماليدن آب و افشره اش ورم ها را فرو مي نشاند .
سر:شکوفه بيدمشک و بو کردن برگ آن بادهاي متراکم سر را درمان مي کنند .
اندام هاي دفعي :شکم را روان مي کند .
بيش
سمي است کشنده
مزاج :در منتهاي گرمي و خشکي است .
آرايش :اگر بر برص بمالند يا با معجون (بزرجلي )بخورند برص را از بين مي برد و در مداواي جذام نيز سودمند است .
زهر:سمي است کشنده ،فوري که جسم را مي گنداند .پادزهر بيش موش بيشتر است و آن نوعي موش است که از گياه بيش تغذيه مي نمايد . بلدرچين هم از بيش مي خورد و مي ميرد .
با معجون هايي که به منظور جلوگيري از سم بيش درست مي کنند مسک هم داخل است .
بيوه زا ـ شش شاخ
مزاج :گرم است .
خاصيت :لطيف و تحليل برنده .
مفاصل :در علاج کزاز مفيد است .
سر :آب پزش را در دهان بگردانند داروي درد دندان و در علاج هر نوع نزله مفيد است و ريشه هايش نيز همين کارها را انجام مي دهد .
نفس :در بيرون راندن خون از سينه مفيد است .
اندام هاي غذا :بيخش علاج استفراغ پي در پي است .
اندام هاي راننده :بيخش در علاج تراوش رطوبت هاي هميشگي زهدان مفيد است .
بيد بياباني
برگش را پاره کنند شيره قوي مي دهد .
خاصيت :ثمر و برگش گيرنده بي آزارند .به حد کافي مي خشکاند . خاکسترش بسيار خشکاننده است .بيد تر را ضماد کنند خونريزي را بند مي آورد .
برگش را پاره کنند شيري مي دهد که بسيار زداينده و نرم کننده است .
آرايش :خاکسترش را با سرکه بر زگيل بمالند آن را بر مي کند .
زخم و قرحه :بيد بياباني و به ويژه ثمر و برگش ضماد شود زخم ميان استخوان را علاج است ،خاکسترش را با سرکه بر پوست بمالند مورچگي را از بين مي برد .
سر :شکوفه و آبش مسکن سردرد هستند .افشره برگش در زدودن ريم و چرک گوش بي نظير است .
چشم :ثمرو آبش را بر کاسه چشم ضربه خورده گذارند بسيار مفيد است.
شيره اش براي چشم کم سو داروي خوبي است .
اندام هاي غذا :آبش براي علاج بند آمده هاي کبد وبيماري يرقان مفيد است. اندام هاي راننده :ثمرش بهم خوردن خون ماهانه را به اعتدال مي آورد .
منبع: کتاب گياه درماني
نويسنده: فرشته کريمي
